Akademicka lista słów (AWL)

osiągać

Zarezerwowane dla celów osiąganych wysiłkiem: achieve an aim, a target, consensus, independence, high grades. Nie używa się go do rzeczy, które po prostu się zdarzają: temperatura 'reaches' 30 stopni, a nie achieves. Rzeczownik 'achievement' to człon rodziny najczęstszy w badaniach nad edukacją (achievement gap, student achievement).

nabywać, przyswajać (sobie)

Naukowy czasownik na zdobywanie czegoś stopniowo albo wysiłkiem: wiedzy, umiejętności, języka, nawyku, spółki. 'Children get language' brzmi dziecinnie; 'children acquire language' to sformułowanie standardowe, a 'language acquisition' to nazwa całej dziedziny. Zwykły przedmiot się po prostu kupuje albo dostaje: 'she acquired a sandwich' brzmi komicznie.

administrować, zarządzać

Odmieniec tej listy: AWL podaje jako wyraz hasłowy 'administrate', ale czasownikiem, którego angielszczyzna faktycznie używa, jest 'administer' (administer a test, a drug, a programme). 'Administrate' to rzadka formacja wsteczna od 'administration' i wielu redaktorów uznaje ją za błąd. Warto opanować rodzinę (administration, administrative, administrator) i pisać 'administer'.

wpływać na, oddziaływać na

Najczęstszy pojedynczy błąd w pisarstwie naukowym: 'affect' to czasownik, 'effect' to rzeczownik. Rainfall affects yields; the effect of rainfall is large. Wyjątki są prawdziwe, ale rzadkie: 'effect change' znaczy doprowadzić do zmiany, a 'affect' jako rzeczownik oznacza w psychologii obserwowalny afekt. Zanim staną się potrzebne, podział na czasownik i rzeczownik warto traktować jako regułę bez wyjątków.

odpowiedni, właściwy

W prozie naukowej to niemal zawsze przymiotnik i standardowe zabezpieczenie w części metodologicznej: an appropriate test, appropriate ethical approval, 'where appropriate'. Łączy się z 'for' albo 'to'. Czasownik 'appropriate', czyli przywłaszczyć sobie, należy do polityki i krytyki sztuki, a nie do opisu metody, i różni się tylko ostatnią sylabą, zakończoną na /-eɪt/ (a-PRO-pri-ejt), tam gdzie przymiotnik ma zredukowane /-ət/ (a-PRO-pri-ut); akcent się nie przesuwa.

aspekt

Niemal zawsze stoi po nim 'of': one aspect of the problem, certain aspects of policy. Nazywa stronę rzeczy, a nie czyjś pogląd na nią; jeśli chodzi o punkt widzenia, trzeba napisać 'perspective'. W językoznawstwie to również termin techniczny na sposób rozłożenia czynności w czasie (perfective, progressive), znany polszczyźnie jako aspekt dokonany i niedokonany.

wspomagać, pomagać (w czymś)

Wybiera się je zamiast 'help' ze względu na wzorzec, a nie na uprzejmość: assist WITH a task albo IN doing something, a zwrot 'with the assistance of' odnotowuje czyjś wkład. Pasuje do pomocy instytucjonalnej lub technicznej, jak wtedy gdy asystenci badawczy assisted with data collection, ale przy jednej osobie pomagającej drugiej lepiej zostać przy 'help', bo tekst robi się sztywny.

kategoria

Warto zapamiętać czasowniki, w których towarzystwie chodzi: rzeczy fall into a category, są do niej assigned albo w niej placed. Czasownik to 'categorise', a przymiotnik 'categorical', tyle że z nim trzeba uważać, bo 'a categorical denial' znaczy stanowczy, a nie sklasyfikowany. Liczba mnoga: categories.

rozdział

Jednostka książki albo rozprawy; artykuł w czasopiśmie ma sekcje, a nie rozdziały. Nazywa też samodzielny tekst w tomie zbiorowym ('a book chapter'), który cytuje się inaczej niż artykuł i często inaczej się go punktuje w ocenie dorobku. Znaczenie przenośne, 'a new chapter in the country's history', jest publicystyczne.

komisja; zlecać (wykonanie)

Wieloznaczne, a proza naukowa używa tylko dwóch znaczeń. Jako rzeczownik to powołane ciało, które bada sprawę i sporządza raport (a royal commission, the European Commission); jako czasownik znaczy zapłacić za wykonanie pracy (the ministry commissioned a review). Znaczenie prowizji od sprzedaży oraz zwroty 'in commission' i 'out of commission' należą do biznesu i mechaniki, a nie do wywodu.

społeczność, wspólnota

W pisarstwie naukowym rzadko stoi samo, zwykle z określeniem: the local community, the scientific community, the research community, community-based interventions, community health. W ekologii jest terminem technicznym i oznacza ogół populacji dzielących siedlisko. Warto pamiętać, że 'the scientific community' to chwyt retoryczny: zakłada konsensus, więc użyj go tylko wtedy, gdy konsensus istnieje.

złożony

Czytelnik nie dowiaduje się z tego słowa niczego, dopóki nie padnie, z jakich części rzecz się składa, więc trzeba dodać połączenie: a complex relationship, interaction, system, process. 'Complex' znaczy złożony z wielu oddziałujących części, a 'complicated' sugeruje zbędną zawiłość. Rzeczownik to 'complexity', a dwa konkretne znaczenia rzeczownikowe trzeba rozdzielić: a housing complex, a protein complex.

obliczać, wyliczać

W części z wynikami to neutralny czasownik na uzyskiwanie liczby z danych (we computed the mean, scores were computed) i jest wymienny z 'calculate'. Rodzina sięga znacznie dalej niż sam czasownik: computation, computational (computational linguistics, computational cost) oraz 'computing' jako nazwa dyscypliny.

konkludować, stwierdzać (na podstawie dowodów); kończyć

Dwa znaczenia stoją obok siebie. Dominujące w nauce jest wnioskowe ('the authors conclude that the effect is small') i wymaga zdania z 'that', nigdy 'conclude about'. Drugie znaczy po prostu zakończyć: the trial concluded in 2019, the paper concludes with three recommendations. Rzeczownik 'conclusion' obsługuje oba, a do tego utarty zwrot 'draw a conclusion'.

prowadzić, przeprowadzać (badanie)

Czasownik, na którym najmocniej opiera się część metodologiczna: conduct a study, a survey, an experiment, an interview. 'Do a study' nie jest błędem, tylko potocznością. Dwa inne życia pozostają osobno: rzeczownik 'conduct' z akcentem na pierwszej sylabie, oznaczający postępowanie, jak w a code of conduct, oraz znaczenie fizyczne, w którym metale przewodzą ciepło.

wynikający (z czegoś), następczy

Wyraz hasłowy w postaci przymiotnika jest najrzadszym członem swojej rodziny. Naprawdę pisze się przysłówek łączący 'consequently' (= zatem) oraz rzeczownik 'consequence' ('as a consequence of', 'the consequences for policy'). Przymiotnik jest oficjalny i występuje albo przed rzeczownikiem, albo we wzorcu 'consequent on/upon'.

konstruować, budować (model, argument)

Połowa jego pracy w nauce jest abstrakcyjna: konstruuje się argument, model, skalę, narrację. Rzeczownik 'construct' z akcentem na pierwszej sylabie to kluczowy termin nauk społecznych na pojęcie wymyślone po to, by dało się je mierzyć: inteligencja i dobrostan są konstruktami, a 'construct validity' pyta, czy narzędzie naprawdę mierzy jeden z nich.

zużywać; spożywać

W tym słowie spotykają się trzy dziedziny: zużycie energii i zasobów (the building consumes less per square metre), badania nad żywieniem (participants consumed the test meal) oraz ekonomia, w której najwięcej pracy wykonują 'consumer' i 'consumption'. Rzeczownik 'consumption' będzie potrzebny znacznie częściej niż czasownik.

uznanie autorstwa; punkt zaliczeniowy; kredyt

Proza naukowa używa przede wszystkim znaczenia atrybucyjnego: odkrycie bywa credited to someone, a autor takes credit for an idea. Dwa dalsze znaczenia to to samo słowo w innej pracy, a wszystkie trzy sięgają łacińskiego creditum, czyli rzeczy powierzonej: uczelniane punkty zaliczeniowe oraz znaczenie finansowe (credit rating, buying on credit). W jednym tekście trzeba je trzymać osobno, bo czytelnik odbiera naraz tylko jedno. Codzienna pochwała, 'credit to the team', jest potoczna i nie pasuje do wywodu.

kultura

Poza antropologią zwykle stoi z określeniem i oznacza sposób zachowania instytucji: organisational culture, safety culture, a culture of blame, workplace culture. Jest też znaczenie laboratoryjne (a bacterial culture, cell culture). Przymiotnik rozstrzyga za czytelnika: 'cultural' zawsze wskazuje na znaczenie społeczne, nigdy na szalkę Petriego.

projekt, schemat (badania)

W pisarstwie badawczym oznacza plan badania, kształt całego przedsięwzięcia, na długo zanim zacznie znaczyć wygląd: experimental, longitudinal, cross-sectional i within-subjects to wszystko schematy badawcze, a 'a design flaw' to zarzut wobec metody, a nie wobec układu graficznego. Warto zapamiętać 'by design' jako przeciwieństwo 'by chance'.

wyraźnie odrębny; wyraźny

Wykonuje dwie prace. W znaczeniu wyraźnie oddzielny może stać samo (three distinct groups) albo nazwać porównanie przez 'from' (anxiety is distinct from depression); w znaczeniu wyraźnie zauważalny nigdy takiego dopełnienia nie bierze (a distinct advantage, a distinct possibility). Nie należy podstawiać 'distinctive', które znaczy charakterystyczny, rozpoznawczy. Rzeczownik to 'distinction', a czasownik 'distinguish between'.

element, istotna część

Poza chemią, gdzie jest terminem na pierwiastek układu okresowego, to ogólna 'konieczna część całości': a key element, an essential element, the elements of good practice. Lepsze niż 'thing' albo 'part', gdy całość jest abstrakcyjna. 'Elementary' oddaliło się znaczeniowo i znaczy dziś 'podstawowy, prosty'.

utożsamiać, zrównywać

Zwykle pojawia się wewnątrz krytyki ('the author wrongly equates wealth with wellbeing'), więc niesie ostrzeżenie, a nie neutralną relację. Wzorzec to equate X WITH Y; 'equate to' jest innym, ilościowym użyciem i znaczy wynosić. Rzeczowniki rozchodzą się według znaczeń: an equation w matematyce, equivalence w wywodzie.

ewaluować, wartościować

Mocniejsze niż samo mierzenie: evaluate znaczy ocenić wartość wobec wypowiedzianych kryteriów, i dlatego ewaluacja programów jest osobną dyscypliną. Trzeba powiedzieć, wobec czego: evaluate X against a benchmark, in terms of cost, for feasibility. W matematyce zawęża się do wyliczenia wartości wyrażenia.

cecha, właściwość

Jako rzeczownik nazywa cechę wartą wskazania: a striking feature of the data, a distinguishing feature. Jako czasownik znaczy mieć coś jako element wyeksponowany (the survey featured open-ended questions). Uczenie maszynowe dodało trzecie, dziś bardzo częste znaczenie techniczne: feature to zmienna wejściowa modelu.

końcowy; ostateczny

Dwa zadania: ostatni w kolejności (the final chapter, the final stage) oraz rozstrzygnięty bez odwołania (the final version, the decision is final). Przysłówek 'finally' wprowadza ostatni punkt i nie znaczy tego samego co 'at last', które wyraża ulgę. 'Finalise' znaczy nadać czemuś postać ostateczną.

punkt ciężkości, główny przedmiot uwagi; skupiać się (na)

Czasownik zawsze łączy się z 'on': the paper focuses on rural schools, a 'focus to' to częsty błąd uczących się. Rzeczownik bierze oba przyimki: 'a focus on' nazywa kierunek uwagi, a 'the focus of the study' to, wokół czego badanie się skupia. Czas przeszły pisze się dziś 'focused', choć starsza pisownia przez dwa s przetrwała w części wydawnictw brytyjskich. Liczba mnoga 'foci' bywa w tekstach technicznych; 'focuses' jest bezpieczniejsze.

wpływ, oddziaływanie

Rzeczownik jest zawsze bezpieczny: the impact of X on Y. Czasownik ('this impacts outcomes') jest rozpowszechniony, ale wciąż drażni wielu redaktorów, którzy wolą 'affect' albo 'have an impact on'; w pracy ocenianej lepiej użyć rzeczownika. Dwa utarte terminy warto znać: environmental impact assessment oraz impact factor czasopisma.

ranić, powodować obrażenia

Wyrazem hasłowym jest czasownik, ale faktycznie pisze się rzeczownik 'injury' i imiesłów 'injured': injury rates, the injured party, a sports injury. Trzeba go zachować dla żywych ciał: przedmioty są damaged, a nie injured. W prawie 'injury' wykracza poza ciało i obejmuje każde naruszenie czyichś praw.

instytut, placówka; wprowadzać (formalnie)

Dwa życia i żadnej zmiany wymowy. Rzeczownik nazywa jednostkę badawczą albo szkoleniową (a research institute, the Institute of Physics). Czasownik jest oficjalny i znaczy uruchomić coś: institute proceedings, institute a policy. Szerszy rzeczownik 'institution' obejmuje nie tylko instytucje, lecz także trwałe formy życia społecznego, takie jak małżeństwo.

inwestować, lokować

Nie tylko finansowo: autorzy inwestują w coś czas, wysiłek i zasoby, a przyimkiem jest zawsze 'in'. Rzeczowniki rozchodzą się według znaczeń: 'investment' obejmuje i pieniądze, i wysiłek, a 'investor' tylko pieniądze. Nie należy go mylić z 'investigate', wyrazem niespokrewnionym, który tylko wygląda podobnie.

pozycja; pytanie (w skali testowej)

W pisarstwie badawczym dominuje znaczenie wąskie i techniczne: pojedyncze pytanie kwestionariusza albo testu, stąd 'a 20-item scale', 'item analysis', 'item response theory'. Poza tym to policzalna pozycja na liście albo w budżecie. To słowo do liczenia, więc nie zastępuje się nim 'issue' ani 'matter'.

czasopismo naukowe

Dla studenta liczy się tylko jedno znaczenie: recenzowane czasopismo, w którym publikuje się badania. Praca ukazuje się IN a journal, czasopisma mają impact factors, a 'a journal article' to gatunek odrębny od rozdziału w książce i od tekstu konferencyjnego. Znaczenie dziennika osobistego istnieje, ale w zdaniu naukowym wprowadzi czytelnika w błąd.

utrzymywać; twierdzić

Drugie znaczenie zaskakuje uczących się: 'the author maintains that the sample was biased' znaczy twierdzi albo dowodzi i jest czasownikiem relacjonującym, bliskim 'contends'. Pierwsze znaczy podtrzymywać coś w działaniu: maintain standards, equipment, a position. Tylko przy pierwszym istnieje rzeczownik 'maintenance'.

normalny; o rozkładzie normalnym

Obciążone technicznie, więc w prozie naukowej rzadko znaczy po prostu 'zwykły': a normal distribution to konkretna krzywa dzwonowa, a normal range w medycynie wyznaczają wartości referencyjne. W badaniach społecznych potrafi przemycić ocenę ludzi tam, gdzie uczciwym wyborem jest 'typical' albo 'most common'.

uzyskiwać, otrzymywać (w wyniku procedury)

Sięga się po nie zamiast 'get' wszędzie tam, gdzie przeprowadzono jakąś procedurę: obtain consent, permission, funding, a licence, a sample, results. Nie pasuje do nabytków codziennych, bo nikt nie obtains a coffee. Istnieje też rzadsze użycie nieprzechodnie w znaczeniu 'panować': the conditions that obtain in the region.

uczestniczyć, brać udział

Łączy się z 'in' i z niczym więcej: participate in a study, in a workshop. 'Participate a study' i 'participate to' to oba błędy. Pokrewny rzeczownik 'participant' jest dziś standardowym określeniem osoby badanej i wyparł 'subject' w większości piśmiennictwa o etyce badań; 'participation' nazywa sam akt (participation rates).

postrzegać, spostrzegać

Znakuje twierdzenie o tym, jak coś jest widziane, a nie jakie jest, i właśnie dlatego 'perceived risk' i 'perceived barriers' to standardowe zmienne badawcze: mogą się rozmijać z rzeczywistością zmierzoną. Wzorzec to perceive X as Y. Rzeczownik 'perception' nazywa i akt, i powstały obraz.

dodatni; pozytywny

Trzy naukowe użycia, których czytelnik nie może zlepić w jedno. A positive correlation znaczy, że obie zmienne rosną razem, i nie mówi nic o tym, czy wynik jest dobry. A positive test result znaczy, że znaleziono to, czego szukano, co w medycynie bywa złą wiadomością. Dopiero trzecie użycie, positive attitudes, znaczy przychylny.

potencjalny, możliwy

Przymiotnik, który pozwala podnieść możliwość bez twierdzenia, że są na nią dowody: potential benefits, risks, confounders, limitations. Mówi, że coś mogłoby się zdarzyć, a nie że się zdarzyło. Jako rzeczownik łączy się z 'for' albo 'to': the potential for misuse, the potential to reduce costs.

poprzedni, wcześniejszy

Standardowe określenie wcześniejszych prac: previous research, previous studies, 'as noted in the previous section'. 'Previous to' brzmi sztywno; lepiej napisać 'before'. Znaczy ten bezpośrednio wcześniejszy w ciągu, więc 'the previous director' to ten tuż przed obecnym, a 'a former director' to ktokolwiek, kto kiedyś to stanowisko zajmował.

nadrzędny (cel); pierwotny, źródłowy

Trzy zastosowania techniczne, które trzeba rozdzielić. The primary aim to cel najważniejszy i to on decyduje o mocy badania klinicznego. Primary data i primary sources są z pierwszej ręki, w przeciwieństwie do secondary. Primary school i primary care to pierwszy szczebel systemu. Przysłówek 'primarily' znaczy głównie.

kupować, zakupywać

W umowach, ekonomii i badaniach konsumenckich to słowo używane tam, gdzie zwykła proza mówi 'buy': purchase price, purchasing power, purchase intention. W części metodologicznej jest dokładnie na miejscu przy opisie, skąd wzięto materiały. W zwykłej narracji brzmi pompatycznie, bo ludzie buy chleb, a instytucje purchase sprzęt.

rozstęp; zakres, wachlarz

Statystyka nadaje mu ścisłą wartość, której nie mają znaczenia potoczne: rozstęp to wynik najwyższy minus najniższy. Poza tym oznacza albo rozmaitość (a range of options), albo granice (ages ranged from 18 to 65). Uwaga na 'a wide range of' jako wypełniacz; niesie treść tylko wtedy, gdy padnie, czego ten szeroki zakres dotyczy.

region, rejon

Głównym znaczeniem jest geograficzne (regional differences, regional policy), ale równie standardowe jest w anatomii i obrazowaniu (the frontal region) oraz w genetyce (a coding region). Osłabiające 'in the region of' znaczy w przybliżeniu i jest przydatnym oficjalnym zamiennikiem 'about' przy wielkościach.

regulować

Dwie treści dzielą jedną formę: rządzenie za pomocą reguł (a regulated industry; regulation, regulatory, deregulation) oraz utrzymywanie czegoś na stałym poziomie (the body regulates temperature; gene regulation). Rzeczowniki różnią się odcieniem: 'regulations' to spisane przepisy, a 'regulation' to sama czynność kontrolowania.

adekwatny, odnoszący się do sprawy

Powiedz, relevant DO czego, bo inaczej słowo nie wykonuje żadnej pracy: to the research question, to practice, to policy. Standardowe połączenia to relevant literature, relevant variables oraz wtrącone 'where relevant'. Rzeczownik to 'relevance', a zaprzeczeniem jest 'irrelevant'. Adekwatność jest twierdzeniem, które trzeba uzasadnić, a nie takim, które samo słowo za piszącego wnosi.

zamieszkiwać; tkwić (w czymś)

Urzędowy czasownik na mieszkanie gdzieś: formularz pyta, where you reside, a znajomy pyta, where you live. Daje 'resident', 'residence' i 'residential status', czyli słowa z kryteriów kwalifikowalności. Użycie abstrakcyjne jest częste w wywodzie: 'the difficulty resides in the definition' znaczy, że w definicji tkwi trudność.

zasób, środki

Zwykle w liczbie mnogiej i zwykle z określeniem: limited resources, scarce resources, natural resources, human resources, resource allocation. W edukacji 'a resource' to materiał dydaktyczny. Przymiotnik 'resourceful' oddalił się i znaczy zaradny, więc do tego samego wywodu nie należy.

ograniczać, zawężać

Łączy się z 'to', gdy zawęża się zakres (the analysis was restricted to adults), i stoi samo, gdy ogranicza się wielkość (restrict access, intake, movement). Rzeczownik występuje zwykle w liczbie mnogiej z 'on': restrictions on travel. Nie należy podstawiać 'restrain', które znaczy fizycznie powstrzymać człowieka albo siłę.

bezpieczny, zabezpieczony; pozyskiwać (środki)

Znaczenie czasownikowe umyka uczącym się: to secure funding, a place albo an agreement znaczy zdobyć coś po staraniach i jest wszechobecne w tekstach grantowych i karierowych. Jako przymiotnik rozciąga się od bezpieczeństwa fizycznego przez bezpieczeństwo danych po 'secure attachment' w psychologii rozwojowej. Rzeczownik to 'security'.

starać się (o), poszukiwać

Nieregularny: seek, sought, sought. Użycie naukowe jest głównie abstrakcyjne (seek advice, permission, support, asylum), a 'this paper seeks to show' to standardowy, celowo ostrożny sposób podania celu, słabszy niż 'this paper shows'. 'Look for' to odpowiednik codzienny i w mowie jest zupełnie na miejscu.

wybierać, dobierać

Czasownik doboru próby: participants were selected, randomly selected, according to selection criteria. Zakłada wybór celowy i właśnie dlatego 'selection bias' nazywa szkodę powstającą wtedy, gdy wybór nie jest losowy. Jako przymiotnik przed rzeczownikiem znaczy elitarny: a select group of institutions.

miejsce; ośrodek (badawczy); strona internetowa

Obejmuje lokalizację fizyczną (a study site, a construction site), stanowisko w archeologii oraz witrynę internetową. Redaktorzy najczęściej wyłapują homofony: 'site' to miejsce, 'cite' znaczy cytować źródło, 'sight' to wzrok, a napisanie 'sight your sources' to zapadający w pamięć sposób stracenia punktów.

strategia

Od 'tactics' oddziela ją zakres i horyzont czasowy: strategia wyznacza kierunek, a taktyka go realizuje. Pedagogika i psychologia używają jej w znaczeniu mentalnym (learning strategies, coping strategies, reading strategies) i tam większość studentów spotka to słowo najpierw. Przymiotnik 'strategic'; liczba mnoga 'strategies'.

badanie ankietowe, sondaż

Dominującym znaczeniem naukowym jest narzędzie: conduct albo administer a survey, survey data, response rate. Znaczy też szeroki przegląd dziedziny ('a survey of the literature'), a w gospodarce przestrzennej pomiar terenu. Akcent przesuwa się między częściami mowy: SURvey dla rzeczownika, surVEY dla czasownika.

tekst

W humanistyce tekstem jest wszystko, co poddaje się analizie: powieść, ustawa, reklama albo film, i to właśnie umożliwia 'textual analysis' oraz 'reading X as a text'. Znaczy też lekturę obowiązkową na kursie, a w mowie codziennej wiadomość w telefonie. Przymiotnik to 'textual'; 'texture' to inne słowo, o fakturze powierzchni.

tradycja; nurt (myślowy)

Znaczeniem naukowym jest to drugie: tradycja to ustalony nurt myślenia, w którym można umieścić własną pracę, jak w the empiricist tradition albo a long tradition of research on this question. Znaczenie potoczne, odziedziczony obyczaj, jest pierwsze. 'Traditional' niesie zwykle domyślne przeciwstawienie temu, co nowoczesne albo eksperymentalne, więc trzeba go używać świadomie.

przenosić, przekazywać

Ciężar naukowy niosą znaczenia abstrakcyjne: transfer of learning, czyli umiejętność przenosząca się na nowe zadanie, technology transfer, data transfer. Dwie uwagi techniczne: r podwaja się w transferred i transferring, a akcent się przesuwa – transFER dla czasownika, ale TRANSfer dla rzeczownika.